De basis onder de Gezonde Wijkaanpak


Artikel 22 van de grondwet zal je waarschijnlijk niet uit je hoofd kennen, maar het is de basis onder Gezonde Wijkaanpak. Hierin zijn diverse sociale grondrechten vervat, zoals het recht op gezondheid, het recht op huisvesting en het recht op culturele ontplooiing.

DOOR Paul van der Velpen - adviseur Bureau Publieke Gezondheid, voorheen directeur van de GGD Brabant en daarna van de GGD Amsterdam, schrijver van het boek het Preventie-Ultimatum.

De kern van Artikel 22 luidt als volgt: “De overheid moet de volksgezondheid in Nederland bevorderen en ze moet zorgen voor voldoende goede woningen. Verder schept de overheid voorwaarden voor ontplooiing en vrijetijdsbesteding. De overheid treft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid.”

Bevordering en bescherming

De consequentie is dat de overheid verplicht is tot het treffen van ‘maatregelen’ ten aanzien van het bevorderen van de volksgezondheid. Met ‘bevordering’ wordt ook ‘bescherming’ bedoeld.

De afgelopen 25 jaar zijn veel zaken verder uitgewerkt. Zo heeft het Rijk heeft de taak publieke gezondheid verschoven naar (inmiddels 355) gemeenten, wordt op alle mogelijke manieren benadrukt dat de burger eigen verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn/haar gezondheid en wordt het belang van gezonde leefstijl breed uitgedragen.

Niet voldoende

Maar dit blijkt niet voldoende. Het aantal mensen met obesitas en met diabetes type 2 is gegroeid. Daarnaast zijn de gezondheidsverschillen niet verkleind. Integendeel. We zien het resultaat in de covid-epidemie: mensen met obesitas, mensen die roken, mensen met onderliggend lijden zijn extra kwetsbaar.

Een mens is ingebed in diverse omgevingen

Aan de eigen verantwoordelijkheid moet nog iets worden toegevoegd, zoals we weten sinds Dahlgren en Whitehead hun regenboogmodel presenteerden in 1982: het individu (met zijn/haar genen, gedrag etcetera) is ingebed in diverse omgevingen: het gezin, de school, de wijk, het werk, de zorg, wet- en regelgeving van de overheid.

Volksgezondheid moet dus ook gaan over het aanbieden van gezonde omgevingen, zodat de gezonde keuze een makkelijke keuze wordt. Dat is nu vaak andersom: loop door een willekeurige winkelstraat of NS-station en het kost je de grootste moeite om geen ijsje, hamburger of stroopwafel te kopen. Geen voeding, maar vulling.

Integrale aanpak

Alleen met een integrale aanpak (individuele verantwoordelijkheid, plus gezonde scholen, bedrijven, wijken en overheidsbeleid) gaat het lukken de volksgezondheid aanmerkelijk te verbeteren.

In die cocktail van maatregelen past een gezonde wijkaanpak en die bestaat uit twee delen:

  1. Samenwerking tussen partijen die zich in een wijk bezighouden met welzijn, sociaal beleid en gezondheid.
  2. De fysieke omgeving. De gezondheid van mensen wordt bevorderd als er voldoende groen en speelruimte in een wijk is, geen luchtverontreiniging, niet te veel lawaai en goede huisvesting.

Maar wie is met name verantwoordelijk voor die integrale aanpak? Voor het verbinden van alle onderdelen tot een sluitend preventie-landschap in de wijk? Ongeacht of ze door gemeente of zorgverzekeraar worden gefinancierd. Dat is geregeld in de wet publieke gezondheid (art.2): deze taak is neergelegd bij de gemeente. Of ze het zelf doen, of overlaten aan anderen maakt niet uit. De gemeente is er verantwoordelijk dat het gebeurt.